Συντήρηση: Η θεωρία

Η πορεία ενός έργου τέχνης μέσα στο χρόνο χωρίζεται σε τρία στάδια: γέννηση, ζωή και θάνατος. Το αντικείμενο κατασκευάζεται από το δημιουργό του, εκτίθεται ή αποθηκεύεται και καθόλη τη διάρκεια της "χρήσης" του υπόκειται σε ποικίλους, απλούς ή περίπλοκους μηχανισμούς φθοράς, έως την τελική καταστροφή του, οπότε χάνει σε μέγιστο βαθμό τις αισθητικές και φυσικοχημικές του ιδιότητες. Ο ρόλος της συντήρησης είναι να επιμηκύνει την ζωή του έργου, επιβραδύνοντας ή διακόπτοντας τη φθορά, και να αποκλείσει το ενδεχόμενο του θανάτου, εξασφαλίζοντας έτσι συνέχεια στην πολιτισμική1 κληρονομιά του πλανήτη.

Ο συντηρητής είναι ένας άρτια εκπαιδευμένος επιστήμονας, σε πεδία όπως η ιστορία της τέχνης, η χημεία, η φυσική αλλά και η ζωγραφική, η μουσειολογία και η αισθητική. Η συντήρηση ενός έργου τέχνης γίνεται με την τήρηση των εξής κύριων μεθοδολογικών σταδίων: μελέτη, συντήρηση και αποκατάσταση.

Απαραίτητη προϋπόθεση για να μπορέσει ο συντηρητής να καταστρώσει το πρόγραμμα συντήρησης ενός έργου τέχνης, είναι να φθάσει στην πλήρη κατανόηση του αντικειμένου.

Η εργασία του συντηρητή ξεκινά με την αισθητική μελέτη του αντικειμένου. Καταγράφονται τα στοιχεία αναφοράς (τεχνική, διαστάσεις, προέλευση, επιγραφές κ.α.) και το έργο ερμηνεύεται στυλιστικά (εικονογραφική και εικονολογική ανάλυση). Πέρα από την περιγραφή της θεματολογίας, ο συντηρητής πρέπει να τοποθετήσει χωρο-χρονικά το αντικείμενο, ώστε να λάβει υπόψη τα ειδικά χαρακτηριστικά της εποχής και του τόπου προέλευσης του έργου.

Το δεύτερο σημαντικό βήμα στην ολοκληρωμένη κατανόηση του έργου τέχνης είναι η φυσικοχημική διερεύνηση. Αυτή αφορά τη σαφή περιγραφή της κατάστασης διατήρησης καθώς και τον προσδιορισμό της μορφολογίας και την αποκάλυψη των τεχνολογικών ιδιαιτεροτήτων του αντικειμένου. Εδώ ο συντηρητής αποσαφηνίζει τα προβλήματα, ώστε να στοιχειοθετήσει την μεθοδολογία επίλυσής τους. Οι θετικές επιστήμες συμβάλλουν στη μελέτη των έργων τέχνης, προσφέροντας πολύτιμα εργαλεία για τη διερεύνηση της τεχνολογίας και των υλικών τους. Οι επιστημονικές αυτές μέθοδοι ταξινομούνται, με κριτήριο το ρόλο τους στη διερεύνηση των αντικειμένων τέχνης, σε τρεις κατηγορίες: σε μεθόδους εξέτασης, ανάλυσης και χρονολόγησης.

Οι μέθοδοι εξέτασης ασχολούνται με την επιφάνεια ή την εσωτερική δομή των αντικειμένων. Με αυτές γίνεται η τεκμηρίωση της κατάστασης διατήρησης των έργων τέχνης. Παρέχουν πληροφορίες που αφορούν τις τεχνικές κατασκευής, τη φθορά των υλικών, καθώς και τις μεταγενέστερες επεμβάσεις2. Πρόκειται για τις φωτογραφικές τεχνικές, στο υπεριώδες, το ορατό και το υπέρυθρο τμήμα του φάσματος, αλλά και την ακτινογραφία και την υπέρυθρη ανακλαστογραφία (IRR).

Οι μέθοδοι ανάλυσης οδηγούν στη γνώση της φύσης και της χημικής σύστασης των υλικών κατασκευής. Χαρακτηριστικά παραδείγματα τέτοιων μεθόδων είναι υπέρυθρη φασματοσκοπία με μαθηματικό μετασχηματισμό Fourier (FTIR) και η περιθλασιμετρία ακτίνων Χ (XRD).

Τέλος, οι μέθοδοι χρονολόγησης προσφέρουν τη δυνατότητα άμεσης χρονολόγησης των υλικών κατασκευής, έναντι της σχετικής χρονολόγησης που είναι η τεχνική που συνήθως χρησιμοποιείται από την αρχαιολογία. Στηρίζονται στη μελέτη της κινητικής διαφόρων φυσικοχημικών φαινομένων, η έναρξη των οποίων συμπίπτει με το χρόνο δημιουργίας του αντικειμένου που χρονολογείται. Ενδεικτικά αναφέρουμε την τεχνική του ραδιάνθρακα 14 και την θερμοφωταύγεια (TL).

Εφόσον ο συντηρητής κατανοήσει πλήρως το έργο τέχνης, προχωρά στην κατάστρωση της μεθοδολογίας συντήρησής του. Αυτή περιλαμβάνει επεμβάσεις με σωστικό χαρακτήρα, που ως στόχο έχουν την σταθεροποίηση του αντικειμένου. Αντιμετωπίζονται τα προβλήματα αστάθειας των κατασκευαστικών μελών του έργου, με π.χ. στερέωση των στρωμάτων των πινάκων ζωγραφικής (βάση, υπόστρωμα, χρωματικά στρώματα, βερνίκι). Η γκάμα των επεμβάσεων ποικίλει ανάλογα με το είδος του αντικειμένου που συντηρείται - ελαιογραφίες, χαρακτικά, ξυλόγλυπτα, τοιχογραφίες κ.λ.π. Οι επεμβάσεις αυτές θωρακίζουν τα αντικείμενα από τη μελλοντική φθορά, καθώς επιβραδύνουν ή διακόπτουν τους μηχανισμούς αυτούς που την προκαλούν.

Ακολουθεί η διαδικασία της αποκατάστασης, που γίνεται για να βελτιωθεί η αναγνωσιμότητα του αντικειμένου. Αυτή περιλαμβάνει επεμβάσεις όπως ο καθαρισμός και η αισθητική αποκατάσταση. Για παράδειγμα, στα ζωγραφικά έργα ο συντηρητής κατά τον καθαρισμό αφαιρεί τα στρώματα της αιθάλης και διαλύει το κιτρινισμένο, οξειδωμένο βερνίκι το οποίο αλλοιώνει την όψη των χρωμάτων, λαμβάνοντας όμως υπόψη την αξία της πατίνας, που έχει δημιουργήσει το πέρασμα του χρόνου στην επιφάνεια του αντικειμένου. Η τεκμηριωμένη γνώση του έργου τέχνης και η πολύπλευρη αισθητική και επιστημονική παιδεία δίνει στον συντηρητή την ικανότητα να κρίνει ορθά το βαθμό στον οποίο το αντικείμενο πρέπει να καθαριστεί. Με τα ίδια εφόδια αντιμετωπίζει και το περίπλοκο δεοντολογικό ζήτημα της αισθητικής αποκατάστασης δηλ. του retouch. Πρέπει ή δεν πρέπει να γίνει αισθητική αποκατάσταση; Με ποιον τρόπο, σε ποιες θέσεις και έως ποιο βαθμό;

Μετά το πέρας της ενεργητικής συντήρησης, λαμβάνονται μέτρα για την προληπτική (ή παθητική) συντήρηση του αντικειμένου. Το έργο τέχνης δεν νεκρώνεται με την ενεργητική συντήρηση. Παραμένει ένας ζωντανός οργανισμός, ένα ζωντανό κομμάτι του πολιτισμού, άρα πρέπει να προφυλάσσεται και αφότου συντηρηθεί. Η προληπτική συντήρηση αφορά κυρίως τη ρύθμιση και έλεγχο των περιβαλλοντικών παραμέτρων - θερμοκρασία και σχετική υγρασία, ακτινοβολίες, ατμοσφαιρικοί ρύποι, θόρυβος - ούτως ώστε το περιβάλλον του έργου να μην συνεισφέρει στη φθορά του.

Στις μέρες μας έχει τονιστεί ιδιαίτερα από την παγκόσμια κοινότητα των συντηρητών η αξία της προληπτικής συντήρησης. Ιδιαίτερα σε περιπτώσεις πολύ μεγάλων συλλογών ή έλλειψης οικονομικών πόρων, η προληπτική συντήρηση είναι η μόνη πρόνοια που λαμβάνεται, εφόσον για τον ένα ή τον άλλο λόγο δεν υπάρχει η δυνατότητα να γίνει ενεργητική συντήρηση και αποκατάσταση των έργων τέχνης και των ιστορικών αντικειμένων.


Επέστρεψε στην αρχή της σελίδας
ή
πήγαινε στο εργαστήριο συντήρησης